De gezonde bandbreedte van de gereformeerde leer

In de geschiedenis van de kerk is de waarheid vaak vergeleken met een smal pad tussen twee diepe sloten. Aan de ene kant dreigt het gevaar van het arminianisme, waar de menselijke wil de beslissende factor wordt. Aan de andere kant ligt het moeras van het hypercalvinisme, waar de soevereiniteit van God zo wordt benadrukt dat dit het welmenend aanbod van genade en de menselijke verantwoordelijkheid verstikt.

Als gereformeerde christenen moeten we waakzaam zijn om beide uitersten te vermijden. Maar die waakzaamheid mag niet ontaarden in theologische scherpslijperij. In onze ijver voor de zuivere leer lopen we soms het gevaar om elke nuance die niet precies de onze is, direct te bestempelen als een gevaarlijke dwaling. Wie echter de geschiedenis van de vroege puriteinen bestudeert, ontdekt iets bevrijdends: binnen de gereformeerde leer is er altijd een bepaalde bandbreedte geweest.

De puriteinse bandbreedte: Amesians en Sibbesians

Al bij de vroege puriteinen, de ‘vaders’ van de beweging die zo’n groot stempel op de Westminster Confessie heeft gedrukt, zien we een soort tweedeling ontstaan. Hoewel zij het op de kernpunten volledig eens waren, waren er duidelijke verschillen in ligging.

Aan de ene kant zien we theologen als William Perkins en William Ames (de ‘Amesians’). Zij leggen sterke nadruk op de orde van het heil en het voorbereidende werk van de wet. De wet moet het harde hart verbreken om ruimte te maken voor het Evangelie.

Aan de andere kant staan predikanten als Richard Sibbes en John Preston (de ‘Sibbesians’). Bij hen staat de aantrekkingskracht en de liefde van God veel centraler in de prediking. Sibbes beschrijft God als een Goddelijke Minnaar Die de mens smeekt op Zijn huwelijksaanzoek in te gaan.

Overeenstemming op kernpunten

Dit betekent niet dat de Sibbesians leren dat het hart niet veranderd hoeft te worden. Ze leggen echter meer nadruk op het smelten van het hart door de liefde, dan op het verbreken ervan door de wet. Berouw en bekering zijn volgens hen vruchten van wedergeboorte, geen voorbereidingen daarop, zoals de Amesians leren.

Het betekent ook niet dat de Amesians alleen de wet preken aan onbekeerden. Ook bij hen klinkt het algemene aanbod van genade met bevel van geloof en bekering. De Amesians en Sibbesians zijn het eens over de volgende kernpunten:

• De mens heeft geen vrije wil wat betreft de geestelijke dingen. Zowel uitverkiezing als verwerping hangen af van Gods wil, niet van de waardigheid, wil of werken van de mens.
• Het aanbod van genade is algemeen en komt tot iedereen die het Evangelie hoort. Predikanten moeten het aanbod van genade zonder onderscheid prediken aan alle hoorders.
• Het aanbod van genade gaat samen met het bevel om dit te geloven. Het is geen vrijblijvend advies of slechts een goede raad.
• Het aanbod van genade kan alleen worden aangenomen door het geloof. Dat geloof is een gave van God, gewerkt door de Heilige Geest. Dit wordt ook wel de inwendige roeping genoemd.
• Het is de verantwoordelijkheid van de mens om dit aanbod aan te nemen. Wie dit niet doet, gaat door eigen schuld verloren.

Voor een diepgaande analyse van hun theologie en onderbouwing van bovenstaande punten, zie deze artikelen over de vroege puriteinse theologie.

Bandbreedte: verschillende accenten in leer en prediking

Er is dus een duidelijke kern waar beide stromingen aan vasthouden. Tegelijk kent hun leer een zekere bandbreedte. In onderstaande tabel zie je een aantal verschilpunten:

Zouden wij vandaag de dag de een direct voor ‘arminiaans’ uitmaken omdat hij spreekt over Gods liefde voor alle hoorders? Of de ander voor ‘hypercalvinistisch’ omdat hij zwaar inzet op de verbreking door de wet? De geschiedenis laat zien dat deze stromingen elkaar kunnen vasthouden. Ze werkten samen op de Westminster Assembly en erkenden elkaar als trouwe dienaren van hetzelfde Evangelie.

Waakzaamheid zonder achterdocht

Dat wil niet zeggen dat we niet waakzaam moeten zijn voor dwalingen aan beide kanten:

• Als we leren dat de mens uit zichzelf kan kiezen voor God, verlaten we het fundament van de genade (arminianisme).
• Als we niet meer durven te zeggen dat God élke zondaar welmenend uitnodigt tot het heil, verliezen we het hart van de prediking (hypercalvinisme).

Of nog iets subtieler:

• Als we zo de nadruk leggen op de verbreking door de wet, schuldverslagenheid en berouw dat dit voorwaarden worden om tot Christus te gaan, creëren we een voorwaardelijk Evangelie (neonomianisme).
• Als we niet meer willen spreken over zonde, schuld en bekering, maar alleen over liefde en vergeving, krijgen we ‘goedkope genade’ (antinomianisme).

Maar tussen deze klippen ligt een brede zee. De Dordtse Leerregels en de Westminster Confessie zijn geen nauwe keurslijven, maar kaders waarbinnen verschillende accenten mogelijk zijn.

Conclusie

Laten we leren van de vroege puriteinen. Zij wisten dat de spanning tussen Gods soevereiniteit en Zijn aanbod van genade niet met een logische formule op te lossen is. De Sibbesians legden andere accenten dan de Amesians. Mogen beide stromingen er ook vandaag zijn?

Laten we niet te snel oordelen. Als een preek een ander accent legt dan we gewend zijn, betekent dat niet direct dat de predikant buiten de gereformeerde leer staat. Laten we de gereformeerde bandbreedte koesteren en ons bewust zijn van gevaren aan beide zijden van deze bandbreedte. Alleen zo bewaren we de eenheid, zonder te vervallen in veroordelende scherpslijperij.

Verder lezen: het aanbod van genade in de vroege puriteinse theologie.